Η Ακτινογραφία μιας Νοσηρής Ελληνικής Πραγματικότητας

Αυτό που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα συνιστά ένα φαινόμενο σχεδόν μοναδικό στη ζοφερότητά του. Κατά την ταπεινή μου άποψη, η παρούσα κατάσταση αποτελεί έναν αδιάψευστο καθρέφτη που αντανακλά το πόσο βαθιά προβληματική, αποπροσανατολισμένη και επικίνδυνα πολωμένη έχει καταντήσει η κοινωνία μας. Δεν τρέφω αυταπάτες, ούτε σκοπεύω να αθωώσω ή να εξιδανικεύσω τους κατοίκους άλλων κρατών. Προφανώς, δεν κατοικούν άγιοι πέρα από τα σύνορά μας, ούτε οι Έλληνες φέρουν το μονοπώλιο της κακίας, της επιθετικότητας ή της βαρβαρότητας. Η βία είναι, δυστυχώς, ένα πανανθρώπινο σκοτάδι. Ωστόσο, ο τρόπος που τη διαχειριζόμαστε εμείς, ο τρόπος που την αφομοιώνουμε στην καθημερινότητά μας και τη μετατρέπουμε σε πεδίο μικροπρεπούς αντιπαράθεσης, ενέχει μια ιδιαίτερη παθογένεια που οφείλουμε επιτέλους να κοιτάξουμε κατάματα.

Για άλλη μια φορά, η χώρα ξύπνησε με μια είδηση που παγώνει το αίμα. Άλλος ένας νεαρός άνθρωπος, μόλις 20 ετών, έχασε τη ζωή του το βράδυ της περασμένης Πέμπτης στην Καλαμαριά Θεσσαλονίκης. Ένα παιδί στο άνθος της ηλικίας του έπεσε θύμα ακραίας, τυφλής βίας. Έγινε το τραγικό σύμβολο μιας κοινωνίας που, μέρα με τη μέρα, μοιάζει να εκβαρβαρίζεται, να χάνει τα αντανακλαστικά της ενσυναίσθησης και να εθίζεται στο αίμα.

Το Τραγικό Παράδοξο της Επιλεκτικής Ευαισθησίας

Οι πρώτες ενδείξεις και όσα ακούγονται έντονα, συγκλίνουν στο ότι τα αίτια αυτής της δολοφονίας είναι «οπαδικά». Πρόκειται για μια λέξη που από μόνη της προκαλεί ανατριχίλα, καθώς υποδηλώνει ότι μια ανθρώπινη ζωή μπορεί να αφαιρεθεί απλώς και μόνο εξαιτίας του χρώματος μιας μπλούζας ή ενός κασκόλ. Όμως, αυτό που ακολουθεί την είδηση του θανάτου είναι ίσως εξίσου ανατριχιαστικό με την ίδια την πράξη. Υπάρχει μια συγκεκριμένη, διόλου ευκαταφρόνητη μερίδα ανθρώπων, που η πρώτη τους αντίδραση μπροστά σε ένα νεκρό παιδί δεν είναι το σοκ, η θλίψη ή η σιωπή, αλλά η οργή για μικροπολιτικούς, οπαδικούς λόγους.

Αντιδρούν σπασμωδικά και θυμωμένα, πρώτον, επειδή τα μέσα ενημέρωσης δεν διευκρινίζουν άμεσα ότι ο νεκρός ήταν οπαδός της δικής τους ομάδας. Αισθάνονται, με έναν διεστραμμένο τρόπο, ότι τους «κλέβουν» έναν μάρτυρα. Και στη συνέχεια, η οργή τους γιγαντώνεται επειδή θεωρούν ότι ο θάνατος αυτού του παιδιού δεν έλαβε την ίδια έκταση, δεν πήρε τις ίδιες διαστάσεις στα τηλεοπτικά παράθυρα και δεν εξασφάλισε τη δημοσιότητα που είχε πάρει στο παρελθόν ο θάνατος ενός άλλου παιδιού, το οποίο υποστήριζε μια άλλη ομάδα. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια μακάβρια πλειοδοσία πένθους, όπου οι ανθρώπινες ψυχές μπαίνουν σε μια αρρωστημένη ζυγαριά: «ο δικός μας νεκρός αξίζει περισσότερο τηλεοπτικό χρόνο από τον δικό σας νεκρό».

Το Επικοινωνιακό Πάρτι Πάνω από ένα Φέρετρο

Μπορεί να ακούγεται τετριμμένο, μπορεί να αποτελεί ένα από τα πιο συνηθισμένα κλισέ της εποχής μας, αλλά είναι η ωμή, δυσάρεστη πραγματικότητα: πάνω από το πτώμα ενός αδικοχαμένου ανθρώπου, πάνω από τον ανείπωτο πόνο μιας μάνας και ενός πατέρα που δεν θα ξαναδούν το παιδί τους, στήνεται εν ριπή οφθαλμού ένα χυδαίο επικοινωνιακό πάρτι. Είναι μια κρεατομηχανή εντυπώσεων, clicks, τηλεθέασης και οπαδικού μίσους. Προσωπικά, αδυνατώ να κατανοήσω αυτή τη λογική και πραγματικά δεν υπάρχει κανένα επιχείρημα, όσο καλοφτιαγμένο κι αν είναι, που να μπορεί να με πείσει για ποιον λόγο πρέπει να συμβαίνει αυτό. Η ζωή είναι ιερή και ο θάνατος θα έπρεπε να επιβάλλει μόνο τον απόλυτο σεβασμό και τη σιωπή, όχι να μετατρέπεται σε αρένα για να αποδείξουμε ποιο χρώμα θρηνεί πιο δυνατά.

Η Ψευδαίσθηση της Ισχύος και η Λογική της Αγέλης

Αν προσπαθήσουμε να αναλύσουμε την ψυχολογία πίσω από όλο αυτό, ερχόμαστε αντιμέτωποι με έναν παραλογισμό. Η εγγενής ανθρώπινη ανάγκη να υπερασπιστούμε με πάθος κάτι που αγαπάμε –στην προκειμένη περίπτωση, μια αθλητική ομάδα– όταν θεωρούμε ότι αυτό βάλλεται, είναι μέχρι ενός σημείου κατανοητή. Εκείνο όμως που δεν έχει απολύτως κανένα νόημα για εμένα, είναι η διαστροφή αυτής της αγάπης σε τυφλό μίσος. Είναι η ανάγκη να επιτεθούμε στον «άλλον», να τον συνθλίψουμε και να τον αφανίσουμε, ειδικά όταν νιώθουμε ότι βρισκόμαστε σε θέση ισχύος – όταν είμαστε οι πολλοί απέναντι στον έναν, όταν είμαστε οι οπλισμένοι απέναντι στον ανυπεράσπιστο. Αυτή η δειλή λογική της αγέλης, που βαφτίζεται «ανδρισμός» ή «πίστη στην ομάδα», δεν είναι τίποτα άλλο παρά η απόλυτη ηθική χρεοκοπία. Δεν προστατεύεις τίποτα σκοτώνοντας· το μόνο που κάνεις είναι να σκορπάς σκοτάδι.

Αναζητώντας τα Βαθύτερα Αίτια σε μια Αποπροσανατολισμένη Κοινωνία

Προφανώς, το πρόβλημα δεν ξεκινά και δεν τελειώνει στα πέταλα των γηπέδων. Τα αίτια είναι πολυπαραγοντικά, έχουν βαθιές ρίζες στον κοινωνικό ιστό και είναι εξαιρετικά δύσκολο να χαρτογραφηθούν πλήρως, ώστε να απαντήσουμε με ακρίβεια στο «γιατί γίνονται όλα αυτά». Πίσω από την οπαδική βία κρύβεται ένα τεράστιο έλλειμμα παιδείας, κρύβονται διαλυμένες οικογενειακές δομές, κοινωνικές ανισότητες, απουσία οραμάτων για τη νέα γενιά, και ένας διάχυτος, βουβός θυμός που ψάχνει απεγνωσμένα μια διέξοδο εκτόνωσης. Το γήπεδο και το οπαδικό κίνημα γίνονται απλώς το τέλειο, ανεξέλεγκτο άλλοθι για να βγει στην επιφάνεια η κρυμμένη βία που επωάζεται μέσα στις πόλεις μας.

Η Υποκειμενικότητα της Κρίσης και το Χρέος για το Μέλλον

Σε καμία περίπτωση δεν διεκδικώ τον ρόλο του απόλυτου κριτή των πάντων. Δεν μπορώ, αλλά και δεν επιθυμώ να το κάνω, διότι γνωρίζω καλά πως, αν το έπραττα, θα έκρινα τον κόσμο με βάση τα δικά μου, αυστηρά προσωπικά κριτήρια. Και τα δικά μου κριτήρια, όπως και του καθενός μας, δεν μπορούν ποτέ να είναι απολύτως αντικειμενικά. Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει απόλυτα αντικειμενικό κριτήριο όταν μπαίνεις στη διαδικασία να κριτικάρεις κάποιον για τον τρόπο που έχει μάθει να σκέφτεται ή για το περιβάλλον που τον διαμόρφωσε. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι πρέπει να μείνουμε απαθείς απέναντι στο έγκλημα και τη μισαλλοδοξία. Η κατανόηση της ψυχολογίας του δράστη δεν ισοδυναμεί με αποδοχή της πράξης του.

Μέσα σε όλη αυτή τη μαυρίλα, το μόνο που μπορώ να αρθρώσω, ως μια απέλπιδα ευχή και ως μια ύστατη έκκληση προς όλους μας, είναι να σταματήσουμε να μετράμε νεκρούς σαν να είναι πόντοι σε ένα νοσηρό πρωτάθλημα. Το μόνο που έχει σημασία είναι να προσπαθήσουμε όλοι μαζί, με όσες δυνάμεις διαθέτει ο καθένας μας στο δικό του μικρόκοσμο, για μια καλύτερη κοινωνία. Μια κοινωνία όπου η αγάπη για μια ιδέα ή μια ομάδα δεν θα μετατρέπεται σε δολοφονικό όπλο, και όπου ένα παιδί που βγαίνει το βράδυ για μια βόλτα, θα επιστρέφει πάντα ασφαλές στο σπίτι του.